SUSEŁ PEREŁKOWANY - GATUNEK WYMIERAJĄCY

Występowanie
Suseł perełkowany ( Spermophilus suslicus ) - gatunek będący reliktem fauny stepowej, jest coraz rzadziej spotykanym zwierzęciem na terenie naszego kraju. Susły zasiedlają głównie stepy, obszary Mołdawii, Ukrainy i europejskiej części Rosji, tj. tereny od Bugu na zachodzie do Wołgi na wschodzie. W Polsce jedynie na Zamojszczyźnie, tzn. w południowo-wschodniej części Wyżyny Lubelskiej, znajduje się najbardziej na zachód wysunięte stanowisko wyspowe tego gatunku. Obejmuje ono tereny w okolicach Hrubieszowa, Zamościa i Lublina. Ostatnio obserwuje się coraz wyraźniejsze zmiany siedliskowe, związane głównie z intensyfikacją rolnictwa i rozwojem infrastruktury przemysłowej. W wielu miejscach podczas robót budowlanych dochodziło do zniszczenia bądź zubożenia kolonii, np. podczas budowy linii kolejowej w okolicach Czumowa nad Bugiem, czy budowy cukrowni w pobliżu Tyszowiec. Zwierzęta zasiedlają tereny o charakterze stepowym i tworzą często bardzo liczne kolonie, gdzie każdy osobnik zamieszkuje swoją norę. W odpowiednich warunkach, tj. na znacznych przestrzeniach o powierzchniach od kilku do kilkunastu hektarów, przy dostatku pokarmu i w warunkach dostatecznego bezpieczeństwa, suseł tworzy zwarte kolonie, gdzie liczba osobników może sięgać nawet kilku miesięcy. W przypadku gdy trafi on na odpowiednie warunki siedliskowe, ale na małym, ograniczonym terenie ( miedze, drogi polne, małe wygony), zamieszkuje w tak zwanych koloniach śródpolnych, których liczebność wynosi kilkadziesiąt osobników. Przemieszczanie się i zasiedlanie nowych terenów przez susły jest ograniczone głównie naturalnymi przeszkodami terenu, jak: rzeki, mokradła, lasy, czy tereny zurbanizowane i przemysłowe.

Biologia gatunku

Suseł perełkowany należy do rzędu gryzoni, rodziny wiewiórkowatych i jest podobny do wiewiórki, czy chociażby świstaka. Różni się od nich między innymi kształtem uszu, ogona i kolorem sierści. Jest drobnym zwierzęciem, mającym torby policzkowe, małe uszy i krótki, puszysty ogon. Długość ciała dorosłego osobnika waha się od 18 do 23 cm ( ogon od 2,5 do 5,5 cm), natomiast waga wynosi od 170 do 375 g. W polskiej faunie suseł jest jednym z niewielu zwierząt o tak specyficznym ubarwieniu sierści, na której biało zakończonej włosy ościste tworzą wyraźnie szeregi białawych perełek będącym znakiem rozpoznawczym gatunku. Jednym z najważniejszych dla susła warunków swobodnego życia jest ob

ok dostatku pożywienia, szerokie pole obserwacji, które pozwala uniknąć ataku naturalnych wrogów tego zwierzęcia. Tchórz stepowy, koty , psy, oraz ptaki drapieżne ( myszołów, jastrząb) często pojawiają się w pobliżu i na terenie suślej kolonii, gdzie polują zarówno z powietrza, jak i ziemi. Możliwość obserwacji we wszystkich kierunkach jest ściśle uzależniona od pozytywnych działań człowieka, tzn. jego normalnej gospodarki na pastwiskach w formie wypasu krów i owiec oraz koszenia trawy i zbierania siana. Jednak samo szerokie pole obserwacji susłom nie wystarczy, aby uniknąć spotkania z groźnym drapieżnikiem. Jeszcze ważniejszy jest doskonale rozwinięty zmysł wzroku dający możliwość szybkiej ucieczki. Również barwy ochronne futra nie pozwalają na łatwe wyśledzenie tego zwierzęcia na tle roślinności, a wydeptane w trawie ścieżki prowadzą najkrótszą drogą do którejś z bezpiecznych kryjówek. Susły prowadzą naziemny tryb życia, budując swoje "domy" pod ziemią w postaci nor. Schronienie, a zarazem sypialnia i miejsce opieki nad młodymi, to komora gniazdowa, znajdująca się na głębokości nawet do 1 m. Prowadzi do niej pionowe wejście zwane studzienką, a następne krótki korytarzyk. Zwierzęta te mogą zajmować stare nory, ale najczęściej kopią nowe. Budowa suślego schronienia nie jest prosta. Początkowo zwierzę wkopuje się ukośnie wypychając ziemię na zewnątrz, by następnie rozszerzyć korytarz w formę komory. Później drąży pionową studzienkę w górę do powierzchni, zasypując jednocześnie ukośną norę. Od tej chwili wejściem i wyjściem do suślego domu jest tylko pionowa studzienka. Raz w roku samica susła rodzi młode, które spędzają w gnieździe pierwszy miesiąc swojego życia pod opieką matki. Po pewnym czasie młode coraz częściej wychodzą z nor poznając otaczający je świat, a gdy potrafią już samodzielnie zdobywać pokarm, matka przestaje się nimi opiekować. Dobre warunki siedliskowe dla tego zwierzęcia to również dostatek pokarmu. Są nim przede wszystkim nasiona oraz rośliny zielne, stanowiące podstawę pożywienia. Intensywnie żeglując suseł gromadzi zapasy tłuszczu na okres zimy. Temperatura otoczenia reguluje większość procesów życiowych susła tj. czas godów, rozrodu, czy chociażby zimowego snu. Nie bez podstaw susła nazywamy obok niedźwiedzia największym śpiochem, bo pod koniec września, a najpóźniej na początku października zapada on w sen zimowy trwający około sześciu miesięcy. Zwierzątko to znajdzie się w stanie hibernacji naturalnej (snu zimowego), gdy temperatura otoczenia spadnie poniżej 10oC. Następuje wtedy znaczne zmniejszenie ciepłoty ciała, zwolnienie pracy serca, płuc, nerek i innych narządów wewnętrznych. Zjawisko to jest przedmiotem badań z myślą o wykorzystaniu go w medycynie.

Sposoby ochrony gatunku

Obecnie obserwuje się ogromny spadek liczebności susłów na terenach kolonii zwartych oraz częściowy w przypadku kolonii śródpolnych. Próby ratowania gatunku zostały rozpoczęte już ponad 20 lat temu przez pracowników Instytutu Biologii Uniwersytetu Marii-Curie-Skłodowskiej. Polegały one na introdukcji, czyli na przenoszeniu zwierząt z miejsc zagrożonych, czy zdegradowanych przyrodniczo, do miejsc o lepszych warunkach siedliskowych. Następnie wpisano susła na listę gatunków chronionych oraz do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt - gatunków ginących. Utworzono tez kilka rezerwatów przyrody w celu ochrony największych kolonii zwartych. Ostatnio pracownicy Zespołu Zamojskich Parków Krajobrazowych opracowali program ochrony tego gatunku. Polega ona a wykonaniu czynnych działań ochronnych typu: rekultywacji zdegradowanych pastwisk, organizacji wypasu i koszeń w celu poprawy warunków siedliskowych. Ponadto obejmuje on również badania naukowe oraz edukację ekologiczną. Realizacją projektu zajął się również Zespół Zamojskich Parków Krajobrazowych przy współudziale Ekofunduszu, Wojewody Lubelskiego, Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Lublinie, Wojewódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Lublinie Oddział w Sitnie i Instytutu Biologii UMCS.

Tekst: Krzysztof Próchnicki i Piotr Duda
WYDAWNICTWO LIPIEC

Wydano w ramach projektu pt. "Ochrona stanowisk susła perełkowanego na Zamojszczyźnie" finansowanego przez Ekofundusz, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Lublinie, Wojewodę Lubelskiego i Wojewódzki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Lublinie Oddział w Sitnie.

Suseł perełkowany

Około 500 tys. zł. będzie kosztował trzyletni program ochrony stanowisk susła perełkowanego na Zamojszczyżnie.

- Połowę środków na ten cel przyznał Eko-Fundusz, zaś resztę władze wojewódzkie - informuje Piotr Duda z Zespołu Zamojskich Parków Krajobrazowych. Suseł perełkowany, gryzoń z rodziny wiewiórkowatych, jako zagrożony całkowitym wyginięciem figuruje w czerwonej księdze podlegającej ochronie w skali światowej. W Polsce występuje w byłym województwie zamojskim oraz w Swidniku pod Lublinem. Jego populacja na Zamojszczyżnie szacowana pod koniec lat 70 na ok. 30 tys. osobników, zmalała w ostatnim czasie do ok. 3 tys. Znaczący spadek pogłowia susłów odnotowano nawet w rezerwatach utworzonych dla jego ochrony.