Jesień nad rzekami Beskidu Śląskiego, zwłaszcza w liściastym lesie jest szczególnie piękna, gdy nabiera kolorów, a opadające liście tworzą barwne kobierce.
Miejsca, które chciałem przybliżyć warto oczywiście odwiedzić o każdej porze roku, ale szczególnie jesienią mają one swój niepowtarzalny urok. Oba ze względu na swoją wyjątkowość zostały objęte ochroną jako rezerwaty przyrody. Są to Roztoczańskie Szumy nad Tanwią i Barania Góra, ze źródłami Wisły w Beskidzie Śląskim.
Rzeka Tanew to prawobrzeżny dopływ Sanu, wypływający na południowym Roztoczu z bagien między wsiami Stara Huta i Złomy Ruskie. Aby chronić obszary źródliskowe utworzono tu rezerwat „Źródła Tanwi". Cala Tanew aż do ujścia do Sanu ma długość 113 km. W swym górnym biegu rzeka płynie malowniczymi dolinami Puszczy Solskiej.
To tu właśnie w 1988 roku w celu zachowania unikalnych walorów przyrodniczych, historycznych, kulturowych i krajobrazowych tego terenu, utworzono Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej. Park Krajobrazowy obejmuje obszar Roztocza Środkowego, Wyżyny Lubelskiej i Równiny Biłgorajskiej, a jego powierzchnia wynosi 28 980 ha.
Jego zadaniem jest ochrona zwartych kompleksów leśnych o charakterze puszczańskim z charakterystyczną florą i fauną, posiadających duże zróżnicowanie siedlisk, od borów suchych, bagiennych i wilgotnych, poprzez kompleksy i wydm śródlądowych.
Lasy, jako dominujący element parku, stanowią 85,6% jego powierzchni, a wiek występujących tu drzewostanów w większości nie przekracza 40-60 lat. Kompleksy leśne poprzecinane są dolinami rzek Jeleń, Potok Łosiniecki, Sopot, Niepryszka, Szum i Tanew. Dna tych dolin porastają malownicze łęgi, a szczególnie godne uwagi jest ich bogactwo krajobrazowe.
Najciekawszy fragment Tanwi znajduje się w okolicach miejscowości Susiec, gdzie odcinek doliny rzeki stanowi rezerwat o nazwie „Nad Tanwią". Został on utworzony w 1958 roku, a całkowita powierzchnia obszaru chronionego wynosi 47,5 ha. Przez jego teren prowadzi ścieżka dydaktyczna, a także szlaki turystyczne.
Celem rezerwatu jest głównie ochrona odcinka rzeki Tanew z ciągiem 24 unikatowych progów skalnych tzw. szumów, powstałych w korycie, na zaledwie 200 m zakola rzeki. Są one największą osobliwością rezerwatu. Ich historia sięga trzeciorzędu. Wtedy to nastąpiło wydźwigniecie wyżynnego obszaru Roztocza, przy jednoczesnym opadnięciu Kotliny Sandomierskiej. Na granicy obu krain powstała linia spękań tektonicznych w postaci skalnych uskoków. To są właśnie dzisiejsze szumy.
Rezerwat „Nad Tanwią" położony jest na wysokości ok. 235 m n.p.m., a jego najwyższe wzniesienie - Kościółek, nazywane również Zamczyskiem ma 246 m wysokości. Wysokość zboczy w dolinach przekracza często kilkanaście metrów, a bezwzględna różnica poziomów na terenie rezerwatu osiąga 100 m. Rezerwat obejmuje ochroną ścisłą potok Jeleń, z najwyższym na Roztoczu, półtorametrowy wodospadem o tej samej nazwie. W dolinach Jelenia i Tanwi stwierdzono obecność 40 zespołów roślinnych, a w całym rezerwacie odnotowano 17 gatunków
chronionych, m.in. bulawnika wielkokwiatowego, wawrzynka wilczelyko, rosiczkę długolistną i pośrednią, turzycę strunową i bagienną, kruszczyka błotnego, widłaka jałowcowatego.
Występuje tu również 8 gatunków typowo górskich m. in. jodła pospolita, jawor, dziki bez koralowy, porzeczka alpejska. W dolinach Jelenia i Tanwi rosną skrzypy. Jesienią spotkać tu można wiele gatunków grzybów.
Cechą fauny tego terenu jest bogactwo elementu górskiego, reprezentowane m.in. przez salamandrę plamistą, pstrąga potokowego, żmiję zygzakowatą, czy zaskrońca. Z ssaków występuje jeleń, sarna i dzik, natomiast z ptaków spotkać można pliszkę górską, zimorodka, a w wodach żeruje bocian czarny. Przylegające do rezerwatu łąki i śródleśne torfowiska są jednym z najważniejszych w Polsce wschodniej przystanków żurawi na trasie ich przelotów.
Dolina Górnej Tanwi została uznana za cenną ostoję faunistyczną w województwie lubelskim, o czym zadecydowało występowanie autochtonicznej ichtiofauny, ptactwa nadwodnego, znajdują się tu również rewiry wydry oraz ostoje coraz rzadszych cietrzewia i głuszca.
Będąc nad Tanwią, warto odwiedzić jeszcze jedno ciekawe miejsce - wieś Górecko Kościelne, położoną u podnóża Roztocza.
W okolicach Górecka Kościelnego znajduje się rezerwat „Szum" utworzony dła ochrony przyrodniczo-krajobrazowych walorów przełomu potoku Szum, tworzącego liczne wodospady. Dno doliny pokrywa niemal dziewiczy las łęgowy i olsowy, zbocza bór jodłowy z domieszką świerka i sosny przechodzący w wyższych partiach w bór sosnowy.
W przeszłości miejscowość zwana była Górką, Puszczą Górecką, Hutą lub Wolą Górecką, a jej historia sięgająca 1648 roku ściśle wiąże się z objawieniami świętego Stanisława, kiedy to Tatarzy i Kozacy oblegali twierdzę Zamość i okolicę pod wodzą Bohdana Chmielnickiego.
Bezbronna ludność wiejska, także z Górecka, aby ratować życie, zdrowie i mienie, kryła się po lasach. Jak mówią stare podania, zatrwożoną ludność, podniósł na duchu święty Stanisław, biskup i męczennik, który ukazał się rolnikowi Janowi Sosze i wskazał miejsce, gdzie miały być wzniesione ku jego czci kaplice i kościół. Ówczesny ordynat, Marcin Zamojski, do którego należało Górecko, jako dziękczynne wotum w 1668 roku z pomocą wiernych wybudował kościół ku czci św. Stanisława oraz dwie kaplice - „Pod dębami" i „Na wodzie".
Jako pierwsza wzniesiona została kaplica „Pod dębami" w miejscu pierwszych objawień. W pobliżu kościoła rośnie 6 pomnikowych, liczących ponad 500 lat dębów szypułkowych, o obwodzie 420-740 cm i wysokości 20-25 m i tu właśnie powstała kaplica. Drugą kaplicę, zwaną
dziś „Na wodzie" zbudowano na palach na rzece Szum (dawniej Strużka lub Szumka). Na terenie parafii stoi również kilka mniejszych, zabytkowych kapliczek. Na początku XVIII wieku pierwszy kościół z 1668 roku zosta! zniszczony przez Szwedów, a na jego miejscu w 1768 r. powstała obecna świątynia.
Tekst i zdjęcia: Łukasz Łukasik
Przyroda polska
Nr 10 październik 2006
