1 marca 1607 roku król Zygmunt III Waza wydał dokument lokacyjny zezwalający na założenie miasta Bełżec przez Samuela Lipskiego herbu Grabie. Przywilej ten nadawał miastu prawa magdeburskie oraz prawo odbywania dwóch targów i jarmarków na św. Agnieszkę i św. Wawrzyńca.
Samuel Lipski był synem Świętosława Lipskiego, herbu Grabie, wojskiego horodelskiego. Piastował funkcję sędziego ziemskiego bełskiego i marszałka Trybunału Koronnego. Od 1604 roku, po śmierci ojca, zajmował się osadnictwem na ziemiach przeorskich, na których później założono Bełżec.
Bełżec był miastem tylko przez 22 lata. Już w 1629 roku miejscowość zostaje wymieniona w dokumentach jako wieś. Dokładne przyczyny takiego obrotu sprawy nie są znane. Miejscowość najprawdopodobniej nie wytrzymała konkurencji z innymi rywalizującymi ze sobą miasteczkami, które nieopodal powstawały w tym samym czasie. Mowa tutaj o Cieszanowie, Narolu, Rawie Ruskiej czy Tomaszowie. Autorka pracy licencjackiej na temat Bełżca, Agnieszka Kozyra, podaje, że brakuje dokumentów opisujących pierwsze lata istnienia Bełżca. Wiadomo za to, że po śmierci Samuela w 1618 roku, Bełżcem zarządzali jego synowie Andrzej i Jan. Natomiast w 1636 roku podzielili między sobą majątek i właścicielem Bełżca został Jan Lipski.
Po śmierci Jana Lipskiego w 1683 roku Bełżec przeszedł w ręce brata Andrzeja. Kolejnym właścicielem był syn Andrzeja - Michał. Następnie miejscowość odziedziczył Marcin Lipski, wnuk Andrzeja. W 1755 roku dzięki jego staraniom erygowano parafię grecko-katolicką w Bełżcu, a rok później wybudowano cerkiew.
W 1786 r., po śmierci Marcina Lipskiego miejscowość przeszła w ręce około dwudziestu spadkobierców. Bełżec został sprzedany Wincentemu Pajączkowskiemu. W latach 1792-1800 Bełżec należał do Andrzeja Pajączkowskiego. Nowi właściciele stopniowo spłacali spadkobierców, o czym świadczy fakt, że jeszcze do 1803 roku córka Michała Lipskiego - Petronela, była właścicielką części Bełżca i domu w Lipsku.
W 1807 roku Bełżec przejął Samuel Brześciański, który był jego właścicielem do 1815 roku. Do 1819 roku właścicielem miejscowości był Antoni Pietrzycki, w latach 1828-29 - Tekla Pietrzycka, a w latach 1832-34 Romuald i Dionizy Pietrzyccy.
W 1837 roku Bełżec przeszedł w ręce rodziny Schmidtów. Do 1840 roku właścicielem był Stanisław, a w 1843 dobrami zarządzał Tytus von Smidt.
Według planu katastralnego z 1854 roku, układ Bełżca przedstawia się w formie tzw. łańcuchówki, czyli w połowie jej długości znajdował się zespół dworski z dworem i folwarkiem. W Bełżcu znajdowała się również gorzelnia, trzy młyny, komora celna, poczta, dwie karczmy, cmentarz i cerkiew.
W 1887 roku ukończono budowę linii kolejowej, normalnotorowej z Lwowa do Bełżca. Codziennie kursował stąd pociąg osobowy Bełżec-Lwów. Ponadto Bełżec miał też codzienne połączenie z Lublinem. Spod budynku dworca kolejowego odjeżdżał omnibus. W 1916 roku linia kolejowa zostaje przedłużona z Bełżca do Rejowca.
Od 1905 roku funkcjonował tu gromadzki sklep „Kółek Rolniczych", w którym można było kupić wszystkie najpotrzebniejsze rzeczy. Oprócz niego prosperowała firma Wiktora Jasińskiego produkująca rurki drenarskie, 3 młyny dzierżawione przez Michał Demkiewicza, Jana Matyaszka i Izaaka Mullera. Ponadto był kantor wymiany walut prowadzony przez Mojżesza Rathansa, agencja „Krakowskiego Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń" prowadzona przez Franciszka Lentowicza, tartak Górnośląskiego Towarzystwa Akcyjnego, trzy firmy zajmujące się handlem drewnem, których właścicielami byli: Abraham Silbiger i Godel Reiber, Boruch Klinger, Marek Tischner. Funkcjonowała gorzelnia należąca do Stanisława Lewandowskiego, a rzeźnikiem był Wincenty Kudyba. Była też poczta i stacja telegrafii oraz karczma. Od 1907 roku działała gromadzka kasa pożyczkowa. W 1911 roku utworzono samodzielną parafię rzymskokatolicką, a w 1912 wybudowano kościół. W tym samym roku utworzono w Bełżcu międzymiastową rozmównicę telefoniczną.
Wojciech Stepaniuk
Tygodnik Zamojski
28 lutego - 6 marca 2007r
Nr 9 (1420)
