Najstarsze, jakie dotąd znaleziono, ślady pobytu człowieka na Roztoczu pochodzą z młodszej epoki kamiennej (około 2500 - 1700 lat p.n.e.). pojawiły się wówczas ludy należące do kultury czasz lejowatych (Sąsiadka, Mokrelipie, a na Roztoczu Wschodnim - Łukawica koło Narola). Od połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. na Roztoczu pojawili się słabiej udokumentowani mieszkańcy kultury amfor kulistych, zajmujący się przede wszystkim hodowlą. Obe

cność ludności pasterskiej związana była prawdopodobnie ze zmianami klimatycznymi, polegającymi na częściowym ochłodzeniu i wzroście wilgotności na przełomie fazy atlantyckiej i subborealnej.

Około 2300 roku p.n.e. osiedlały się na Roztoczu ludy kultury ceramiki sznurowej, które zajmowały się pasterstwem i myślistwem oraz posługiwały się już oswojonym koniem. Ich osiedla lokalizowane były nisko w dolinach, co wiązało się z gospodarką hodowlaną tej ludności. Pozwalał na nią zwiększony w środkowym okresie fazy subborealnej kontynentalizm klimatu. Osady tej kultury pojawiają się dość licznie (między innymi Sąsiadka, Klemensów). Na Roztoczu Wschodnim (Brzezinki, Hrebenne, Lipie, Łukawica) rozwinęła się odrębna grupa kultury ceramiki sznurowej, zwana grupą lubaczowską. W starszej epoce brązu (początek II tysiąclecia p.n.e.) rozwinęła się kultura strzyżowska (od wsi Strzyżów nad Bugiem koło Hrubieszowa), której osady położone były przeważnie na trasach nadzalewowych w pobliżu rzek. Grupa strzyżowska odznaczała się wysoką kulturą, bogatym zdobnictwem i znajomością takich narzędzi, jak na przykład sierp.

Około połowy II tysiaclecia p.n.e. na Roztoczu formował się wielki obszar kultury trzcinieckiej (od Trzcińca koło Opola Lubelskiego), identyfikowanej przez niektórych badaczy z Prasłowianami. Reprezentowana jest ona na Roztoczu wielkimi grupami kurhanów w dolinie Wieprza (Guciów, Bondyrz, Dominikanówka). Na Roztoczu Wschodnim znaleziska kultury trzcinieckiej znamy ze Starego Brusna, a w najbliższym otoczeniu - z Cieszanowa. Kultura trzcieniecka dziedziczyła wiele cech kultury ceramiki sznurowej. Jej ludność zajmowała się hodowlą, zbieractwem i rolnictwem.

W środkowej i młodszej epoce brązu oraz we wczesnej epoce żelaza rozwijało się osadnictwo kultury Łużyckiej. Obok szerokiego użytkowania przedmiotów z brązu powszechny stał się wówc

zas ciałopalny obrządek pogrzebowy. Świadectwem tej kultury jest kilka cmentarzysk, miedzy innymi w Guciowie, Bondyrzu, Bodaczowie i Topornicy. Podstawę gospodarki stanowiła uprawa ziemi i hodowla bydła. Osady o znacznych rozmiarach zakładano w pobliżu wód na terenach nadzalewowych, najczęściej na wydmach. Wiązało się to z wyrębem znacznych połaci lasu dla zdobycia drewna budulcowego, jak również w celu rozpoczętego w okresie halsztackim wytopu żelaza.

Czasy przedrzymskie, a następnie cztery pierwsze wieki naszej ery, zwane okresem wpływów rzymskich, są szeroko udokumentowane znaleziskami, głównie z obszarów Roztocza Wschodniego. Z tego okresu pochodzą dwa kurhany w Łukawicy.

Duże ożywienie osadnictwa na omawianym obszarze obserwujemy w okresie wczesnośredniowiecznym (VI - XIII wiek), szczególnie zaś wiek w czasie tworzenia się zrębów państwowości polskiej. Z tego okresu pochodzą znaczne i liczne skupiska osadnicze, na przykład Sąsiadka nad Porem z XI wieku. Stanowiska archeologiczne z wczesnego średniowiecza znajdujemy tez w rejonie Narola, szczególnie na silnie dziś zalesionym, przełomowym odcinku Tanwi. Osady, wiązane zazwyczaj z plemieniem Lędzian czy Lędziców, przybywały zwłaszcza w VII -IX wieku, po zakończeniu wielkiej wędrówki ludów (Lipsko Polesie, Guciów, Zamczysko koło Suśca i inne).

W X wieku część Roztocza położona na południowy wschód od rzeki Por znajdowała się w obrębie Grodów Czerwieńskich, które były w rękach Mieszka I. Z kroniki Nestora dowiadujemy się, że w 981 roku ruski książę Włodzimierz Wielki zagarnął polskie ziemie i "zajął Przemyśl, Czerwień i inne grody, które i po dziś dzień są pod Rusią". Od tego czasu terytorium Godów, w tym także Roztocze, jako pogranicze Polski i Rusi, stało się przedmiotem sporów między księciem Mieszkiem I, królem Bolesławem Chrobrym i książętami ruskimi: Włodzimierzem, a później Jarosławem i Mścisławem. Znaczenie Grodów Czerwieńskich podnosił szlak handlowy łączący Kijów z Krakowem i Pragą czeską. Prowadził on północnymi krawędziami Roztocza Środkowego i Zachodniego, a strzegły go grody: Lipsko - Miasteczko, Kosobudy, Szczebrzeszyn, Sąsiadka, Turobin, Batorz. Dzisiejsza Sąsiadka to ważny ośrodek Sutiejsk broniący zachodniej rubieży Roztocza, zaś Czermn

o - miejsce po dawnej stolicy Grodów Czerwieńskich - Czerwieniu.

W następnych wiekach Roztocze Wschodnie było częścią ruskiego księstwa halicko - włodzimirskiego. Najazd tatarski w 1241 roku zniszczył Grody Czerwieńskie, które już nie odzyskały dawnej świetności. W końcu część ich terytoriów nad Porem i Wieprzem weszła w skład ziemi chełmskiej, zaś południowe rubieże Roztocza objęło księstwo bełskie, później Ruś Halicko - Włodzimierska. Po jej upadku (w 1340 roku) król Kazimierz Wielki włączył omawiane ziemie do Polski i od XV wieku aż do I rozbioru polski w 1772 roku Roztocze Wschodnie znajdowało się w prowincji Ruś Czerwona i województwie bełskim.

Na drugą połowę XIV i XV wiek przypadł okres ożywienia gospodarczego, szczególnie na Roztoczu Zachodnim i w północnej części Roztocza Środkowego. Na Roztoczu Wschodnim rozwijało się wtedy osadnictwo na prawie wołoskim, spotykane ponadto na terytorium Polski tylko w Karpatach. Pod koniec okresu jagiellońskiego wzrosło znaczenie oligarchii magnackiej, powstały wielkie latyfundia. Cały obszar Roztocza Zachodniego i Środkowego oraz znaczne tereny przyległe objęła pod koniec XVI wieku ordynacja zamojska, która przetrwała do drugiej wojny światowej. Jej twórcą stał się trybun szlachecki, jeden z najbardziej wpływowych polityków przełomu XVI i XVII wieku, kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski. Powstanie ordynacji, czyli wielkiego, niepodzielnego majątku, wyłączonego spod ogólnie obowiązującego w państwie prawa, miało na celu ugruntowanie w kraju pozycji rodziny Zamoyskich. W 1589 roku sejm zatwierdził ordynację, którą zapobiegliwy kanclerz powiększał. W 1605 roku, w chwili jego śmierci, liczyła ona 149 wsi i 6 miast oraz zajmowała obszar około 3,8 tys. km2.

Od połowy XVII wieku liczne klęski i katastrofy oraz zubożenie gospodarcze kraju przyniosły upadek miast i wsi Roztocza. W 1648 roku Narol, Tomaszów oraz inne miasta i wsie zostały zdobyte przez wojska Bohdana Chmielnickiego. Niedługo potem, w 1656 roku nastąpiły przemarsze wojsk i walki podczas wojny ze Szwedami. Działające na Roztoczu chorągwie Stefana Czarnieckiego pokrzyżowały szwedzkie plany taktyczne. Mimo przewa

gi w polu, wojska najeźdźcy musiały przyjąć taktykę defensywną.

Na wieść o najeździe Turków i Tatarów w 1672 roku ruszył spod Krasnobrodu na południe król Jan II Sobieski i rozbił między innymi zagony tatarskie pod Narolem. W 1703 roku znów przetoczyła się przez Roztocze armia szwedzka pod wodzą króla Karola XII. Walkom towarzyszyły głód i epidemie dżumy. Upadek zaznaczający się od połowy XVII wieku pogłębił się wskutek zatargów rodzinnych o ordynację. Dopiero w zaborze austriackim ówczesny ordynat, eks - kanclerz Andrzej Zamoyski i jego następcy podjęli próby gospodarczego podniesienia dóbr.

O ile pod koniec XVIII wieku okolice Zamościa, Szczebrzeszyna i Tomaszowa w znacznej części wchodziły w skład ordynacji zamojskiej, o tyle na obszarze obecnego powiatu lubaczowskiego istniały w tym czasie inne kompleksy dóbr magnackich. Do największych należały dobra Czartoryskich, biskupów przemyskich, Antoniego Feliksa hrabiego Łosia (składające się z miasta Narola i 13 wsi) oraz książąt Ponińskich z Horyńca. Największy kompleks dóbr stanowiły jednak królewszczyzny. Były to dobra starostw: lubaczowskiego i bełskiego. Starostwo lubaczowskie obejmując na Roztoczu Wschodnim i obszarach przyległych miasta Płazów i Potylicz oraz wsie Ruda Różaniecka, Huta Różaniecka, Radruż, Dziewięcież, Prusie, Brusno Stare i Nowe, Rudka, Huta Stara, Krzywe, było do 1778 roku własnością Jerzego z Wielkich Kończyc Mniszcha.