Strona główna
| sobota, 26 listopada 2022| Imieniny obchodzą: Konrad, Leonard, Sylwester|
 
 

Lokalna Organizacja Turystyczna ROZTOCZE

Turystyka
Informacja turystyczna
Noclegi
Noclegi -rezerwacje (cały świat)
Agroturystyka
Gastronomia
Szlaki rowerowe
Szlaki piesze
Spływy kajakowe
Stadniny koni
Ścieżki Edukacyjne
Rozkłady Kolej, PKS, BUS
Biura turystyczne
Organizacje
Grupa PGR
Menu witryny
Strona główna
O serwisie
O regionie
Wydawnictwa
Przewodnik
Roztoczańskie tematy
Atrakcje
Etnografia
Ekologia
Galeria zdjęć
Szukaj
Kontakt
Linki
Księga Gości
Mapa serwisu
Z poradnika grafomana
Mapy miejscowości
Zamość
Szczebrzeszyn
Zwierzyniec
Krasnobród
Susiec
Tomaszów Lubelski
Kultura
Zamość i Roztocze

Prezentacja
Advertisement
Turobin Drukuj
Spis treści
Turobin
Parafia św. Dominika
TUROBIN, gm. loco, pow. Biłgoraj

Wieś położona w środkowej części gminy, nad rzeką Por, w obrębie Padołu Zamojskiego.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1389, kiedy Turobin jako wieś królewska został nadany przez króla Władysława Jagiełłę Dymitrowi z Goraja. W 1399 roku wieś otrzymała prawo magdeburskie, a sołtysem został Paweł Fili­powie z Radzięcina. Przywilej osadniczy uwalniał chłopów od podatków na 20 lat. W 1400 roku po śmierci Dymitra z Goraja wieś otrzymała w spad­ku wdowa Beata z Bożegodaru, ale wkrótce na tle podziału po Dymitrze doszło do zatargów. W 1406 roku dziedzicem Turobina został Dobrogost z Szamotuł, mąż córki Dymitra - Elżbiety, której ostatecznie w 1415 roku sąd przysądził wieś. W 1420 roku na prośbę Dobrogosta król Władysław Jagiełło nadał Turobinowi prawa miejskie magde­burskie. W 1448 roku król Kazimierz Jagiellończyk nadał przywilej miastu nakazujący kupcom korzystanie z drogi handlowej wiodącej przez Turobin (R. Tokarczyk 2000, s. 44).
W 1430 roku wybudowano tu kościół p.w. Wszystkich Świętych i NMP. W 1509 roku pod­czas najazdu Tatarów miasto zostało zniszczone przez pożar. Spłonął wówczas także kościół. Odbudowano go w 1530 roku z fundacji Łukasza Górki, kasztelana poznańskiego oraz dwóch opie­kunów drugiego ze współwłaścicieli - Wincentego z Szamotuł: Piotra Tomickiego, biskupa krakow­skiego oraz Andrzeja Tęczyńskiego, kasztelana krakowskiego i starostę krasnostawskiego (J. Szponar 1986, s. 23-24). Do murowanego kościoła p.w. św. Dominika przeniesiono wówczas parafię rzymskokatolicką z Czernięcina. W latach 1574-1595 kościół w Turobinie został zamieniony na zbór kalwiński (D. Kawałko 1994, s. 248). Praw­dopodobnie w 2 poł. XV wieku istniał w Turobinie szpital św. Łazarza, zwany podfarnym, który spłonął w 1509 roku, ale został odbudowany w 1530 roku. Utrzymywał się on z jałmużny i opłat proboszczów (J. Szponar 1986, s. 24-25).
W 1510 roku ówcześni właściciele Andrzej i Wincenty Świdwowie odnowili spalone w 1509 roku podczas napadu tatarskiego przywileje na­dając miastu powtórnie prawo magdeburskie. Włączono także w obręb miasta Guzową Wolę i Olszankę, a mieszkańcy otrzymali ponadto dwa wygony do wypasu bydła i szereg ogrodów na Przedmieściu Szczebrzeskim (J. Szponar 1986, s. 24). W 1522 roku istniał tu zamek usytuowany na południowy zachód od miasta (J. Szponar 1986, s. 27). W 1523 roku król Zygmunt Stary pozwolił miastu na pobieranie grobelnego. W 1578 roku w mieście notowano ratusz. Od pocz. XVI wie­ku zaczęli osiedlać się w mieście Żydzi. W 1564 roku było tu, według danych szacunkowych, 245 domów i 1225 mieszkańców (R. Tokarczyk 2000, s. 53).
W latach 20-tych XVI wieku córka Andrzeja Świdwy Katarzyna wyszła za mąż za Łukasza Górkę i wniosła mu w wianie połowę włości turo­biński ej. Drugą połowę dziedziczyli: Dobrogost i Jan Świdwowie. W 1540 roku dziedziczyli: jedną połowę Andrzej Górka, a drugą Jan i Dogrogost Świdwowie. W 1559 roku Stanisław Górka odku­pił drugą część od Dobrogosta Świdwy i stał się jedynym właścicielem włości turobińskiej. Nadał on miastu 15 półłanków pola z ogrodami i dwo­ma łanami, a w zamian mieszkańcy zobowiązani byli do obrony miasta od nieprzyjaciół. W 1562 roku miasto uzyskało przywilej wolnego szynku dla chrześcijan, a w 1565 roku przywilej handlu zbożem. W 1578 roku Turobin otrzymał 500 mórg ziemi ornej tzw. łan Sobkowski w zamian za obo­wiązek zabezpieczenia się od najazdów nieprzyja­cielskich. W 1589 roku miasto otrzymało pozwole­nie na wolny wrąb do lasu na własne potrzeby oraz przywilej łowienia ryb, z obowiązkiem utrzymania i reperacji grobli (J. Szponar 1986, s. 26).
Inwentarze Turobina z lat 1568-1598 wymie­niają drewniany zamek turobiński zbudowany nad stawem na kopcu, przy rzece Por. Był opasany do­okoła fosą napełnioną wodą. Do zamku prowadził most na palach, obity dylami i drewniana brama zwodzona na łańcuchach. Obok bramy istniała
furtka. Pierwotnie zamek był bliżej miasta, na kopcu Świdwińskim, w niedalekiej odległości od późniejszego zamku. Ostatnia wzmianka o zabu­dowaniach zamkowych pochodzi z roku 1670, a w roku 1707 w miejscu zamku istniał już tylko dwór (M. Stworzyński 1834, przyp. 260).
Inwentarz z 1598 roku notuje miasto Turobin jako budowane z drzewa, otoczone parkanem (wałem ?) i fosą. Do miasta prowadziły trzy bramy (M. Stworzyński 1834, przyp. 261).
Po bezpotomnej śmierci Stanisława Górki w 1592 roku dobra odziedziczyli jego siostrzeńcy Czarnkowscy: Andrzej, Piotr, Stanisław i Jan oraz Paweł Trojanowski, ich pełnomocnik i po części dziedzic. Włość była wówczas w posiadaniu książąt słuckich Olelkowiczów, jako zastaw za po­życzone przez Górkę 95 tys. złp. Książęta słuccy odstąpili zastaw Pawłowi Szczawińskiemu, a ten odsprzedał go w 1596 roku kanclerzowi Janowi Zamoyskiemu. Jednak faktyczne przejecie włości turobińskiej nastąpiło dopiero w 1601 roku (R. Tokarczyk 2000, s. 44).
W 1581 roku był w Turobinie zbór ariański, przy którym ministrami byli: Hieronim (1581), Jan Crocius (1583), Walenty HeWetius (1583), Wojciech Biskupski ? (1585), Wojciech Raicz ? (1586). Istniała tutaj także szkoła ariańska, a jej rektorem był w 1581 roku Walenty Koślicki (M. Sipayłło, 1983, s. 670). Zbór zlikwidowano w 1596 roku i rekoncyliowano go na kościół kato­licki p.w. św. Dominika. W latach 1620-23 został on gruntownie przebudowany (J. Szponar 1986, s. 27). Obok kościoła istniała w mieście także cer­kiew, o której pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1510, a jej istnienie potwierdzają źródła w latach 1510-1561 oraz przed 1620 rokiem (A. Gil 1999, s. 236).
Zamoyscy niezbyt dbali o rozwój miasta, choć w 1618 roku przyznali mieszczanom przywilej warzenia piwa i miodu. Wspierali także rozwój rzemiosł potwierdzając przywileje cechom, lecz te uzyskały je znacznie wcześniej: kowalski w 1578 r., kuśnierski, piekarski i szewski w 1566 r. i bed­narski w 1589 r.
W XVII wieku Turobin padał częstą ofiarą klęsk elementarnych: najazdów nieprzyjaciel­skich: w 1612, 1648, 1653, 1657, 1672, 1690 roku, pożarów: w 1668, 1689, 1698 i 99 roku oraz zarazy morowej: w 1626, 1653, 1656 i 1658 roku (R. Tokarczyk 2000, s. 54). Podczas zarazy w 1653
roku zmarł Jan Wolf, żonaty z Elżbietą, właściciel folwarku i cegielni turobińskiej, które jeszcze w tym roku Jan Sobiepan Zamoyski darował Janowi Halemu. Ten ostatni wkrótce po otrzymaniu praw­dopodobnie sprzedał je (J. Kus 1992, s. 208).
W 2 poł. XVIII wieku folwark w Turobinie w ramach Ordynacji Zamojskiej liczył ok. 577 ha użytków, w tym 434 ha gruntów ornych, 139 ha łąk i 4 ha ogrodów (J. Kasperek 1972, s. 20). W 1799 roku miasto liczyło 280 domów i 2765 mieszkańców oraz 120 koni i 114 wołów (R. Tokarczyk 2000, s. 54). Spis z 1827 roku noto­wał miasto w powiecie krasnostawskim i parafii Turobin. Liczyło ono wówczas 344 domy i 2026 mieszkańców (Tabella..., t. II, s. 244).
W ramach restrykcji za udział mieszczan w po­wstaniu styczniowym Turobin utracił w 1869 roku prawa miejskie (J. Górak 1990, s. 94). Mimo to osada dalej się rozwijała. W 1891 roku dzierżaw­cą folwarku w Turobinie był Wiktor Kręciewski (PamjatnajaKniżka..., 1891).
Pod koniec XIX wieku był tu murowany ko­ściół parafialny, cerkiew murowana wzniesiona w 1882 roku, synagoga, dom modlitwy, 7 chederów, dom przytułku dla kalek, szkoła początkowa, urząd gminy z kasą wkładowo-zaliczkową i ap­teka. W 1883 roku osada liczyła 366 domów (15 murowanych) i 3949 mieszkańców, w tym 1548 Żydów (SGKP, wypisy, s. 400). W XVIII wieku na miejscu XVII-wiecznego cmentarza epidemicz­nego założono poza miastem cmentarz grzebalny użytkowany do dziś. Posiada on kształt prostokąta o powierzchni 2,76 ha (D. Kawałko"l994, s. 248-250). Swój cmentarz posiadali także Żydzi, którzy już w 1420 roku byli notowani w Turobinie. Nie­znana jest data budowy tutejszej synagogi, którą w 1750 roku określano jako starą. W XIX wieku zbudowano nową synagogę zniszczoną w podczas działań wojennych w 1915 roku, ale wkrótce odbudowaną. Przy synagodze był osobny dom modlitwy dla kobiet. Prawdopodobnie już w XVII wieku istniał tu cmentarz żydowski, a w XVIII wieku Żydzi zakupili od Sebastiana Stodzkiego plac na nowy kirkut, położony poza miastem. Był on czynny do 1942 roku (D. Kawałko 1994, s. 251).
Według spisu z 1921 roku osada liczyła 222 domy i 1592 mieszkańców, w tym 965 Żydów, na­ tomiast folwark liczył 2 domy i 68 mieszkańców - Polaków (Skorowidz.... t. IV, s. 52). W 1929 roku Witold Horczak dzierżawił w Turobinie od Ordynacji 596 ha ziemi (T. Epsztein, S. Górzyński 1990, s. 7). W 1929 roku W. Sokół posiadał we wsi cegielnię, a 4 młyny należały do: A. Grafa i S-ki, L. Łukaszczyka, S. Nogaja i P. Giwerca oraz A. Gajewskiego i S-ki. Ponadto tutejszy tartak należał do L. Łukaszczyka, a trzy wiatraki do P. Gajew­skiego, J. Młynarczyka i T. Młynarczyka (Ks. Adr. 1929, s. 604).
17 września 1939 roku Niemcy zajęli osadę, a w kilka dni później przejęli ją żołnierze sowiec­cy, którzy po 2 tygodniach wycofali się. Niemcy przejęli miasto ponownie i rozpoczęli okupację. 16 maja 1943 roku żołnierze AK spalili miejsco­wy budynek gminy wraz z aktami, aby utrudnić Niemcom eksterminację ludności. Osada została wyzwolona przez Armię Czerwoną 27 lipca 1944 roku. W 1946 roku było tutaj 1541 mieszkańców, natomiast w 1988 ich liczba spadła do 1125 (R. Tokarczyk 2000, s. 55).

Leksykon historyczny
miejscowości dawnego województwa zamojskiego
Józef Niedźwiedź

Oficyna wydawnicza KRESY Sp. z o.o.
Zamość 2003


« wstecz   dalej »

Biuro Turystyczne QUAND - wycieczki na Ukrainę, po Roztoczu

roztocze sklep księgarnia mapy przewodniki ukraina lwów

Pogoda na Roztoczu
Informacja Tur.

Współpraca

Roztocze na FB
Media


Księgarnia
Reklamy
Kliknij tu...
Kliknij tu...
Licznik odwiedzin
Odwiedziło nas: 12282358 odwiedzających
 
Góra Góra