Ordynacja Zamojska ustanowiona została na mocy konstytucji przez Sejm Rzeczpospolitej na prośbę kanclerza Jana Zamoyskiego w 1 589 roku. Zgodnie z prawem wiązała majątek jej założyciela w niepodzielną i niezbywalną całość, gwarantowała dziedziczenie przez najstarszego męskiego przedstawiciela rodu. Posiadała własne sądownictwo, wojsko wyłączone spod zwierzchnictwa hetmańskiego, administrację kościelną oraz szkolnictwo wyższe po założeniu w 1594 roku Akademii Zamojskiej.
Początkowo w jej skład wchodziły dwa miasta i 39 wsi. W miarę upływu czasu do ordynacji przyłączano kolejne dobra położone w sąsiedztwie, m.in. w 1 593 roku włość szczebrzeską, zaś w latach 1594-1596 jej obszar powiększył się o dobra turobińskie i gorajskie wraz z miastami Turobinem, Gorajem i 28 wioskami. W 1604 roku Jan Zamoyski nabył miasto Kraśnik i 18 okolicznych wsi. W 1605 roku powierzchnia ordynacji wynosiła 3710 km2, a w jej skład wchodziło 6 miast, 149 wsi i 42 folwarki. Oprócz stolicy swego rodzaju „państwa zamojskiego" - Zamościa, należały do ordynacji: Szczebrzeszyn, Tarnogród, Turobin, Goraj, Kraśnik. W późniejszym czasie weszły kolejne miejscowości, które uzyskały prawo miejskie: Tomaszów, Janów, Krzeszów i Józefów. W ciągu XVII wieku znacznie wzrosło zagospodarowanie terenów ordynackich - w 1688 roku funkcjonowało w jej obrębie 9 miast, 168 wsi i 60 folwarków.
W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku większość z nich, wraz ze stolicą ordynacji - Zamościem znalazła się w zaborze austriackim, zaś po roku 1795 wszystkie włączono w granice Austrii. Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku i podziale obszaru ordynacji między Austrię i Rosję spowodowało konieczność dokonania zmian w administrowaniu i zarządzaniu jej majątkiem. Celom tym służyła powołana w 1811 roku przez ordynata Stanisława Kostkę Administracja Generalna zlokalizowana w Zwierzyńcu oraz od 1833 roku Kancelaria Centralna Dóbr i Interesów Zamoyskich.
Trudności gospodarcze i finansowe doprowadziły do ograniczenia wielkości dóbr ordynackich na przełomie XIX i XX wieku. Ujemny wpływ na kondycję gospodarki w ordynacji miały wojny, szczególnie działania w czasie pierwszej wojny światowej i straty finansowe poniesione przez XV ordynata Maurycego Zamoyskiego w wyniku rewolucji październikowej. W roku 1939 powierzchnia ordynacji wynosiła 61 095 ha. W jej skład wchodziły głównie lasy (9 leśnictw), dwa klucze ziemskie, dwa folwarki, szkółka leśna oraz zakłady przemysłowe m.in.: cukrownia w Klemensowie, browar w Zwierzyńcu, 3 młyny, kilka cegielni, 3 tartaki, fabryka wyrobów drzewnych, klinkiemia.
Kres funkcjonowaniu ordynacji położył w 1944 roku dekret o reformie rolnej. Ostatni ordynat Jan Zamoyski został aresztowany i trafił do więzienia, które opuścił na mocy amnestii w końcu 1956 roku. Mimo wojen, rozbiorów kraju i kryzysów gospodarczych ordynacja istniała nieprzerwanie przez okres ponad 350 lat. Ordynacja zamojska wyróżniała się wśród pozostałych instytucji tego typu wielkością, organizacją, wprowadzaniem nowatorskich rozwiązań gospodarczych, ochroną zabytków i przyrody, jak również licznymi fundacjami kościelnymi oraz z dziedziny kultury i sztuki. Na uwagę zasługuje działalność gospodarcza uwzględniająca nowe tendencje w gospodarce rolnej i leśnej, jak również przy organizacji zakładów przemysłowych.
Wpływ Ordynacji Zamojskiej na historię i rozwój regionu był znaczący. Do dnia dzisiejszego zachowało się wiele obiektów powstałych dzięki jej istnieniu, stanowiących zabytki architektury oraz zbiory będące na wyposażeniu wielu kościołów, muzeów, archiwów i bibliotek.
I. JAN (1542 - 1605) - polityk, mąż stanu, założyciel Zamościa, twórca ordynacji, zarządzał nią n latach 1589-1605. Syn Stanisława i Anny z Herburtów, piastował stanowiska podkanclerzego, hetmana i kanclerza wielkiego koronnego. Czterokrotnie żonaty; z Anną Ossolińską, Krystyną Radziwiłłówną, Gryzeldą Batorówną oraz Barbarą Tarnowską.
II. TOMASZ (1594 - 1638) - syn Jana i Barbary Tarnowskich. Zarządzał ordynacją w latach 1618-1638. Kanclerz wielki koronny, wojewoda podolski kijowski. Żonaty z Katarzyną z Ostrogskich.
III. JAM (1617 -1665) - syn Tomasza i Katarzyny ; Ostrogskich, podczaszy wielki koronny, wojewoda kijowski i sandomierski, ordynat w latach 1647-1665. sonaty z Marią Kazimierą de la Grange d'Arquien późniejszą żoną króla Jana III Sobieskiego. Nie pozostawił potomstwa bowiem córki: Ludwika Maria, Katarzyna Barbara i NN zmarły w dzieciństwie.
IV. MARGIN (ok. 1637 - 1689) - syn Zdzisława i Zofii z Lanckorońskich. Starosta bolimowski, płoskirowski i rostocki, podstoli lwowski, podskarbi wielki koronny, wojewoda bracławski i lubelski. Żona - Anna z Gnińskich. Zarządzał ordynacją w latach 1677-1689 po zakończeniu sporów i procesów sądowych z Gryzeldą Wiśniowiecką i Stanisławem Koniecpolskim.
V. TOMASZ JÓZEF (1679 -1725) - syn Marcina, starosta grodecki i płoskirowski, pułkownik wojsk koronnych. Dwukrotnie żonaty; z Teresą z Potockich i Antoniną z Zahorowskich. Zmarł bezpotomnie. Zarządzał ordynacją w latach 1704-1725.
VI. MICHAŁ ZDZISŁAW (ok. 1680 - 1735) - syn Marcina, starosta gniewski, bratiański i łonkorski, łowczy wielki koronny, senator, wojewoda smoleński. Żonaty po raz pierwszy z Anną z Działyńskich i ponownie z Elżbietą z Wiśniowieckich. Ordynat wiatach 1726-1735.
VII. TOMASZ ANTONI (ok. 1715 - 1751) - syn Michała Zdzisława, starosta płoskirowski, wojewoda lubelski, senator. Dwukrotnie żonaty; z Marianną z Łubieńskich i Teresą z Michowskich. Ordynat w latach 1735-1751.
VIII. KLEMEMS JERZY (1738 - 1767) - syn Tomasza Antoniego, starosta płoskirowski, pułkownik wojsk koronnych. Żona - Konstancja z Czartoryskich. Zarządzał ordynacją w latach 1760-1767.
IX. JAN JAKUB (1716 -1790) - syn Michała Zdzisława, starosta lubelski, wojewoda podolski, radca dworu wiedeńskiego. Żona - Ludwika z Poniatowskich. Ordynat w latach 1767-1777.
X. ANDRZEJ (1717 - 1792) - syn Michała Zdzisława, wojewoda inowrocławski, marszałek Trybunału Koronnego, kanclerz wielki koronny. Żonaty z Konstancją z Czartoryskich. Ordynat w latach 1778-1792. Wprowadził istotne zmiany w zarządzaniu gospodarką w ordynacji.
XI. ALEKSANDER AUGUST (1770 -1800) - syn Andrzeja. Żona - Marianna z Granowskich. Zmarł bezpotomnie. Zarządzał ordynacją w latach 1792-1800.
XII. STANISŁAW KOSTKA (1775 -1856) - syn Andrzeja. Prezes Rządu Centralnego Wojskowego Tymczasowego Galicji i Senatu Królestwa Polskiego, radca dworu wiedeńskiego i carskiego. Żonaty z Zofią z Czartoryskich. Przeniósł Zarząd Ordynacji z Zamościa do Zwierzyńca. Założyciel Biblioteki Ordynacji Zamojskiej. Ordynat w latach 1801-1831.
XIII. KONSTANTY (1799 - 1866 ) - syn Stanisława Kostki. Reformator gospodarki w ordynacji. Żona - Aniela z Sapiehów. Ordynat w latach 1832-1866.
XIV. TOMASZ FRANCISZEK (1832 -1889) - syn Konstantego. Żonaty z Marią z Potockich. Zarządzał ordynacją w latach 1866-1889.
XV. MAURYCY KLEMENS (1871 - 1939) - syn Tomasza Franciszka. Polityk, mąż stanu, dyplomata, piastował różne stanowiska m.in.: posła Rzeczpospolitej Polskiej w Paryżu, ministra spraw zagranicznych. Żonaty z Marią Różą z Sapiehów. Zarządzał ordynacją w latach 1890-1939.
XVI. JAN TOMASZ (1912 - 2002) - syn Maurycego. Senator III Rzeczpospolitej. Żona - Róża z Żółtowskich. Ordynat w latach 1939-1944.
Szlakami Ordynacji
Zapraszamy Państwa na szlak niezwykły. Wiedzie on bowiem śladami, jakie pozostawiła na Zamojszczyźnie 350-letnia działalność Ordynacji Zamojskiej. Wędrówkę rozpoczniemy oczywiście w Zamościu - dawnej stolicy Ordynacji, zwanej też „Padwą Północy" lub „Miastem Idealnym". Jego renesansowe założenie urbanistyczne wraz z licznymi wysokiej klasy zabytkami, przetrwało w dobrym stanie do dnia dzisiejszego. W 1992 roku zamojskie Stare Miasto zostało wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Z Zamościa powędrujemy przez Sitaniec, Zawadę, Nielisz, Klemensów, Radecznicę, Szczebrzeszyn, Zwierzyniec, Górecko Kościelne, Józefów, Hamernię aż do Suśca. Wszędzie tam spotkamy liczne zabytki jak: kościoły, pałace, obiekty przemysłowe i inne budowle powstałe w Ordynacji Zamojskiej. Wyjątkowe ich nagromadzenie zobaczymy w Zwierzyńcu, który był początkowo letnią rezydencją pierwszych ordynatów, a od początku XIX w stał się siedzibą Zarządu Ordynacji. Dlatego oprócz Zamościa warto na dłużej zatrzymać się właśnie w Zwierzyńcu. We wszystkich miejscowościach na szlaku wybrane obiekty zabytkowe oznaczone zostały tablicami z ich opisem.
|
>> )
)
)