Kilka miesięcy temu nakładem hrubieszowskiego urzędu miejskiego ukazały się „Dzieje Hrubieszowa", a dokładniej rzecz biorąc, pierwszy tom tej publikacji, doprowadzający naukową analizę dziejów miasta do chwili odzyskania przez Polskę niepodległości.
Całość to dziesięć chronologicznie uszeregowanych rozdziałów, uzupełnionych kilkoma artykułami o charakterze studiów.
W poprzedzającym poszczególne teksty słowie wstępnym redaktor monografii, prof. Ryszard Szczygieł opisał burzliwą historię „Dziejów Hrubieszowa". Jest to bowiem pierwsze takie opracowanie dziejów miasta. Pojawiały się wprawdzie na rynku wydawniczymi, i to kilkakrotnie, publikacje pióra zasłużonych hrubieszowskich regionalistów — niemniej dopiero obchodzone sześć lat temu sześćsetlecie miasta doprowadziło do nawiązania współpracy pomiędzy regionalistami i historykami z Instytutu Historii UMCS a w konsekwencji, po wielu opóźnieniach, do wydania omawianej pozycji.
Efektem owej współpracy jest w miarę udana próba stworzenia syntezy dziejów nadbużańskiego miasta — ciekawego przykładu zawikłanej przeszłości ośrodków miejskich Środkowowschodniej Europy.
W rozdziale pierwszym Jan Pawłowski przygotował solidną bazę dla czytelnika. Przedmiotem tej części książki nie są dzieje historyczne miasta ani nawet jego, znane dość szeroko, pradzieje — ale środowisko przyrodnicze miasta, wody powierzchniowe i podziemne, gleby i lasy oraz wszelkie zmiany dokonane na tym terenie przez człowieka w ciągu ostatnich kilku tysięcy lat. Swego rodzaju podsumowaniem jest analiza współczesnego stanu środowiska przyrodniczego w mieście i jego najbliższych okolicach.
Anna Zakościelna i Jan Gurba podejmują tematykę pradziejów tych terenów w epoce kamienia i starszego brązu, związany z Hrubieszowem poprzez swoje odkrycia Andrzej Kokowski przeszedł z kolei do próby opisu sytuacji okolic Hrubieszowa w późniejszym okresie (epoce brązu i żelaza). Kolejne rozdziały poświęcone są dziejom okolic i samego miasta (już po jego lokacji) w średniowieczu. Jeden czasom nowożytnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a trzy okresowi porozbiorowemu.
Trzy specjalistyczne artykuły dotyczą odpowiednio: problematyki językoznawczej i języka, którym posługiwali się mieszczanie hrubieszowscy w wielu osiemnastym, najbardziej znanego elementu dziejów Hrubieszowa — fundacji Stanisława Staszica. Ostatni z nich to szkic o miejscu Hrubieszowa w polskiej tradycji literackiej, a w szczególności o pisarzach i poetach związanych w różny sposób z tym miastem.
Dzięki temu, że nikt nie uległ pokusie pominięcia przedlokacyjnych dziejów miasta, otrzymaliśmy w ostatecznym rozrachunku wycinkowy obraz kilku ostatnich tysiącleci historii tego fragmentu Nadbuża.
Autorzy rozprawiają się z wieloma legendami dotyczącymi dziejów miasta sprzed 1400 r. Postępując zgodnie z metodologią pracy historyka, a więc opierając się na istniejących i poddanych odpowiedzialnej krytyce źródłach, przeprowadzona została analiza dziejów miasta w okresie jego przynależności do Rusi Czerwonej i na początku związków państwowych z Polską.
Hrubieszów w tamtym okresie to pograniczne miasto Rusi. Hrubieszów w późnym średniowieczu i epoce nowożytnej to miasto wielokulturowe. Ten aspekt dziejów również znalazł odbicie w „Dziejach Hrubieszowa". Głęboka analiza życia codziennego mieszkańców miasta — katolików, Żydów i prawosławnych (a od pewnego momentu unitów) przekazuje obraz bytowania typowego miasta w jednym z mniej znaczących województw dawnej Rzeczypospolitej.
Hrubieszów epoki porozbiorowej dzieli dole i niedole polskiej prowincji przyłączonej do nowych organizmów politycznych — Rosji i Austrii. Również tutaj dochodzi do walk powstańczych, klęsk żywiołowych i upadku gospodarczego. Miasto jest świadkiem prześladowania unitów i egzekucji powstańców styczniowych. Jednocześnie toczy się tu codzienne życie, budowane są domy, świątynie różnych wyznań i obiekty przemysłowe.
Pozostaje mieć nadzieję, że w najbliższym czasie ukaże się tom drugi monografii Hrubieszowa, w którym dzieje tego miasta zostaną w jakimś stopniu zamknięte.
Dzieje Hrubieszowa, pod red. Ryszarda Szczygła. Tom I, Od pradziejów do 1918 roku. Hrubieszów 2006.
Łukasz Jasina — pracownik Instytutu Europy Środkowo — Wschodniej w Lublinie, doktorant Instytutu Sztuki PAN, absolwent prawa, historii i dziennikarstwa na KUL oraz Collegium Invisibile (Warszawa), student MISH na Uniwersytecie Śląskim. Przygotowuje rozprawy doktorskie poświęcone obrazowi naszego regionu w historiografii anglosaskiej oraz sposobowi ukazania upadku Imperium Brytyjskiego w twórczości Davida Leana.
Łukasz Jasina
Zamojski Kwartalnik Kulturalny
Maria Lisowska
Nr 3-4 (88-89) 2006
