|
Transporty z ludnością ukraińską z Zamojszczyzny skierowane zostały na Warmię i Mazury oraz w okolice Gdańska
W kwietniu 1947 r. władze polskie rozpoczęły szeroko zakrojoną akcję „Wisła". Z południowo-wschodnich obszarów Polski wysiedlono na ziemie zachodnie i północne ponad 140 tys. Ukraińców i Łemków. Z powiatów tomaszowskiego, hrubieszowskiego i biłgorajskiego wywieziono co najmniej 45 tys. osób.
Cel tej akcji był prosty. Rozproszyć Ukraińców po Polsce, doprowadzić do ich asymilacji i zlikwidować ukraińskie podziemie zbrojne na obszarze województw: rzeszowskiego, lubelskiego i krakowskiego.
Przesiedlenia ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła" kończyły długofalowe działania władz komunistycznych, które już od jesieni 1944 r. pozbywały się Ukraińców z obszarów Polski. Repatriowano ich pod przymusem na Ukrainę, a na opuszczone gospodarstwa osiedlano rodziny polskie repatriowane ze Związku Sowieckiego.
Po zawarciu przez PKWN porozumienia z rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej, we wrześniu 1945 r. akcja przesiedleńcza ludności ukraińskiej nabrała rozmachu. Mimo desperackich prób obrony, z samej tylko Zamojszczyzny do końca 1946 r. wysiedlono do USRS 35 tys. 570 rodzin (ponad 131 tys. osób).
Tylko nieliczni Ukraińcy pozostali w Polsce legalnie. Byli to głównie pracownicy UB i MO z rodzinami, aktywni działacze PPR oraz rodziny ukraińskie, którym specjalna komisja przyznała prawo pobytu w Polsce. Niektórzy uciekali do lasu i zasilali szeregi ukraińskiej partyzantki - UPA. Inni, chcąc za wszelką cenę pozostać na ojcowiźnie (mieszkali tu od pokoleń), przyjmowali chrzest katolicki, licząc na to, że w ten sposób unikną repatriacji. „Za akt chrztu - jak pisze w swej pracy doktorskiej Mariusz Bednarski - opłacali się duchownym katolickim. Kto miał sporo pieniędzy, mógł także kupić fałszywe zaświadczenia o polskim pochodzeniu, które wydawali urzędnicy niektórych gmin w pow. tomaszowskim czy hrubieszowskim oraz komendanci posterunków MO. Niewielu jednak skorzystało z takiej okazji. Ostatecznie w ramach operacji „Wisła" wysiedlono z Zamojszczyzny prawie wszystkich Ukraińców.
Akcję „Wisła” rozpoczęto miesiąc po śmierci gen. Broni Karola Świerczewskiego, wiceministra obrony narodowej, który zginął 28 marca 1947 r. w zasadzce zorganizowanej przez sotnie UPA „Hrynia” i „Stacha” w rejonie Jabłonek, na drodze z Baligrodu do Cisny. Jego śmierć – jak piszą niektórzy historycy – stała się bezpośrednim impulsem do masowych przesiedleń ludności ukraińskiej i łemkowskiej na zachodnie i północne tereny Polski. Organizatorzy tej akcji wierzyli, że tylko przez zlikwidowanie bazy społecznej można przyśpieszyć likwidację UPA. Inni uważają, że śmierć Świerczewskiego była raczej pretekstem do tej, przygotowywanej już od dłuższego czasu, akcji przeciwko ludności ukraińskiej. Jakby nie było, faktem jest, że w tej polityczno-militarnej operacji wzięło udział ok. 20 tys. żołnierzy WP i KBW dowodzonych przez gen. Dyw. Stefana Mossora, zastępcę szefa sztabu generalnego WP, którym UPA mogła przeciwstawić co najwyżej ok. 2,5 tys. uzbrojonych i wyszkolonych ludzi, ok. 200 członków ukraińskiej Służby Bezpieczeństwa oraz kilka tysięcy członków OUN, których można było wcielić do UPA.
W początkowym okresie akcja „Wisła” nie objęła ludności ukraińskiej zamieszkałej na Zamojszczyźnie. Na tym obszarze znajdowały się jednostki 3 Pomorskiej Dywizji Piechoty pod dowództwem gen. Bryg. Mieczysława Melenasa, które prowadziły dość chaotyczną walkę z kuraniem UPA Włodzimierza Soroczaka „Berkuta” oraz sotnią Jana Szymańskiego „Szuma”, podporządkowaną organizacyjnie kureniowi „Żelaźniaka”. Szczególnie ciężkie boje toczyły na terenie pow. tomaszowskiego 8 Bydgoski Pułk Piechoty.
Rozkaz całkowitej likwidacji kurenia „Berkuta” oraz przesiedlenia całej ludności ukraińskiej ze wschodniej części woj. lubelskiego wydany został przez Ministra Obrony Narodowej 17 czerwca 1947 r. Utworzono specjalną podgrupę operacyjną „Lublin” pod dowództwem płk. Kundrewicza, szefa sztabu VII Okręgu Wojskowego. Akcja przesiedlenia ludności ukraińskiej z pow. hrubieszowskiego i tomaszowskiego rozpoczęła się jednak dzień wcześniej. Za przygotowanie transportu, wyżywienia i opieki sanitarnej odpowiedzialne były oddziały powiatowe PUR w Tomaszowie, Hrubieszowie i Biłgoraju (przesiedlenia objęły też część pow. biłgorajskiego). Wysiedlonych kierowano do punktów zbiorczych, a później wojsko konwojowało ich na stacje PKP w Bełżcu, Długim Kącie, Hrubieszowie, Suścu, Werbkowicach i Zwierzyńcu. Najwięcej transportów przesiedleńczych wyjechało z Bełżca (np. w maju i czerwcu po ponad 6 tys. osób, a łącznie 15 tys. 527) oraz Werbkowic (ogółem 8453 osoby). Wszystkie transporty z Zamojszczyzny skierowane zostały na teren obecnego woj. Warmińsko-mazurskiego lub okolice Gdańska. Przesiedleńcy z transportów, które wyjechały z Bełżca dotarli m.in. do Bartoszyc, Nidzicy i Ostrudy. Ci, którzy wyjechali z Werbkowic wysiedli z pociągów m.in. na stacjach w Elblągu, Ełku, Kętrzynie i Mrągowie.
Jednocześnie z akcją wysiedleńczą trwały działania bojowe przeciw nielicznym już oddziałom ukraińskiego podziemia. Jak podaje w pracy doktorskiej Krzysztof Piątkowski – żołnierze WP z 3 DP ujęli lub zlikwidowali 330 członków UPA, a działająca na Zamojszczyźnie sotnia „Szuma” straciła 71 proc. Żołnierzy. Działania wojska przeciw UPA prowadzone były także po rozwiązaniu grupy operacyjnej „Wisła”, co nastąpiło 31 lipca 1947 r.
Krzysztof Czubara
Tygodnik Zamojski 26.04.2006 |
